Chełmno

Ten artykuł dotyczy miasta Chełmno. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Współrzędne: 53°21'57" N 18°25'22" E53.3658333 18.4227778 (Chełmno)

Chełmno


Herb Chełmna	Flaga Chełmna

Gmina
- rodzaj

Chełmno
miejska

Prawa miejskie

1233 (odnowione 1251)

Burmistrz

Mariusz Arkadiusz Kędzierski

Powierzchnia

13,56 km²

Położenie

53° 21'57'' N
18° 25'22'' E

Wysokość

75 m n.p.m.

Liczba mieszkańców (2007)
- liczba ludności
- gęstość

20 381
1503 os./km²

Strefa numeracyjna
(do 2005)

Kod pocztowy

86-200

Tablice rejestracyjne

CCH

Położenie na mapie Polski

Chełmno

TERC10
(TERYT)

6040604011

Miasta partnerskie

Hann. Münden

Urząd miejski³

ul. Dworcowa 1
86-200 Chełmno
tel. 56 677-17-32; faks 56 677-17-74

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Strona internetowa miasta

Chełmno (niem. Culm, Kulm ) to miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. W pobliżu most przez Wisłę na drodze międzynarodowej 1 E75 Cieszyn - Gdańsk. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla - głównie wielkopłytowe - na wschód i południe od niego.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Według danych z 2 stycznia 2006², miasto miało 20 822 mieszkańców.

Chełmno - panorama miasta

[edytuj] Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002⁶, Chełmno ma obszar 13,86 km², w tym:

użytki rolne: 47%
użytki leśne: 4%

Miasto stanowi 2,63% powierzchni powiatu.

[edytuj] Demografia

Dane z 30 czerwca 2004²:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	20 583	100	10 799	52,5	9784	47,5
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	1485,1		779,1		705,9

Według danych z roku 2002⁶, średni dochód na mieszkańca wynosił 1173,8 zł.

[edytuj] Historia

Zobacz więcej w osobnych artykułach: historia Chełmna, Herb Chełmna, diecezja chełmińska, prawo chełmińskie, ziemia chełmińska, Zakon krzyżacki.

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Chełmża, historia Chełmży, Kościół św. Mikołaja w Chełmży, Kościół św. Jerzego w Chełmży, Stara droga w Chełmży.

Nazwy miejsc wyróżniających się z otaczającego krajobrazu posiadają od niepamiętnych czasów swoje nazwy. Nadwiślańskie wzgórze koło dzisiejszego miasta Chełmno miało taką starożytną nazwę- Kulm. Słowo „Kulm” nie jest brane z języka niemieckiego lecz starogermańskiego; naukowcy z Roskilde (zajmujący się na co dzień oznakowaniem i nazewnictwem starych dróg wodnych), a konkretnie Anton Englert, archeolog Muzeum Łodzi Wikingów w Roskilde mówi, że nazwa "Kulm" wywodzi się jeszcze z czasów (IX-XIIw.), kiedy to często odwiedzali południowe wybrzeże Bałtyku skandynawscy (czytaj: duńscy) żeglarze i kupcy. Dotyczy to podobnych słów określających nazwy wzniesień jak Gollen, Revekol (Rowokół), Gellen (południowa część dla Hiddensee) i Kullen (szwedzki cypel północnego Øresunds). Staronordyckie „kúla” oznacza „wzgórze” lub wyróżniające się wzniesienie zauważalne na pozostałej części równiny. To znaczenie odpowiada również rozumieniu znanego dzieła Olsloer Skisprungberg Holmenkollen:

Fritzners Ordbog over det gamle norske Sprog, 1891, Bd.2,S.357

Podróże Wikingów sięgały dowodnie do starego portu pruskiego Truso.^[1] oraz prowadziły w górę Wisły. Obecność przybyszów z północy jest wszak dostatecznie szeroko zaznaczona zabytkami z dzisiejszych badań archeologicznych w okolicy starego Chełmna. Wynika z powyższego, że skandynawscy żeglarze Germanie dali nazwę miejsca.

Dwa miasta mają tu w ziemi chełmińskiej podobne nazwy. Chodzi o Chełmno i Chełmżę, (niem. Kulm Kulmsee). To podobieństwo nazwy dla Chełmży wynika z istnienia przejezdnej kiedyś drogi wodnej od Chełmna przez rzekę Browina aż do grodu nad jeziorem (niem. See), aż do Chełmży (Kulmsee).

Ksiądz Stanisław Kujot zapisał że: [...]...Lud okoliczny przerobił nazwę Culmsee na Chełmżę...[...]^[2]. Zastanawiająca jest ta zbieżność również polskich nazw, bo przecież podobnie po polsku brzmi przeróbka Culm na "Chełmno". Trzeba zatem pogodzić się z dwoma podobnymi nazwami, wszak to ziemia chełmińska.

Chełmno już od wczesnego średniowiecza było grodem, leżącym na prastarej drodze łączącej grody kultury łużyckiej, drodze, która ma co najmniej 2500 lat w miejscu dzisiejszej wsi Starogród. (Patrz również: Stara droga w Chełmży, Grodzisko słowiańskie w Słupsku). Zaistnienie chęci budowy katedry w tym miejscu potwierdzone odkryciem pozostałości bazyliki romańskiej z XI wieku mówi o specjalnej ważności miejsca w okresie wczesnochrześcijańskim. Grodzisko kultury łużyckiej, potem zasiedlenie tego miejsca przez Słowian istniejące tu cmentarzyska w pobliskim Kałdusie dają potwierdzenie na strategiczny punkt w starożytności. W XI-XII w. Chełmno pełniło funkcję grodu kasztelańskiego. Miasto to w 1228 Zakon Krzyżacki wybrał na stolicę ziemi chełmińskiej, w latach 1230-1250 było głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii), a 1236-1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 XII 1233 roku otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło także przyjętą przez Niemców nazwę Kulm (łac. Culm). W połowie XIII wieku przeniesione na obecne miejsce. Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które "wstąpiło" do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska, szkoła średnia, która współpracowała z Akademią Krakowską. W XVIII wieku Chełmno podupadło, w 1772 dostało się do zaboru pruskiego. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zach.

[edytuj] Zabytki

Ratusz w Chełmnie

Kościół pw. Świętego Ducha

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj pięć (spośród siedmiu niegdyś istniejących) gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic z XVIII-XIX w.

Układ urbanistyczny pochodzi prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji, po r. 1251.

Dawna fara, kościół parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280-1320
Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567-72 i 1584-96, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce
kościół pofranciszkański św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do 1 ćwierci XIV wieku.
kościół podominikański św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
zespół klasztorny SS. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od trzeciej ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina, prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru również dawna brama Merseburska
Kościół pw. Świętego Ducha, zbudowany w latach 1280-1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny
kaplica św. Marcina
Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce)
Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce)
Barokowy budynek Akademii Chełmińskiej, przebudowany w XIX w.
Dawna poczta z 4 ćwierci XVII w., przebudowana w połowie XIX w. i w 1911 r.
Klasycystyczna rogatka z ok. 1810 r.
Arsenał z 1811 r., przebudowany w 1885 r.
Kamienica Cywińskich, gotycka z 2 połowy XIII, przebudowana 1570 i ponownie w stylu klasycystycznym, z renesansową dekoracją rzeźbiarską
Dawne koszary korpusu kadetów z 1776 r.
Kamienica późnobarokowa z 2 połowy XVIII w. przy ul. Grudziądzkiej
Spichrze, m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX w. przy ul. Podmurnej
Zabytki Chełmna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego (zobacz link w artykule "Europejski Szlak Gotyku Ceglanego").

[edytuj] Znane postacie urodzone w Chełmnie

Brunon Bendig (1938-2006), bokser, medalista olimpijski z Rzymu 1960
Joachim Grubich (ur. 1935), organista
gen. Heinz Guderian (1888-1954), twórca niemieckiej doktryny pancernej, autor książki "Achtung Panzer"
Brygida Kürbis (1921-2001), historyk mediewista
Hermann Löns (1866-1914), powieściopisarz i dziennikarz
Małgorzata Maier (ur. 1966), uczestniczka pierwszej edycji Big Brothera
Ewa Pobłocka (ur. 1957), pianistka
Franciszek Raszeja (1896-1942), lekarz ortopeda
Leon Raszeja (1901-1939), prawnik
Maksymilian Raszeja (ur. 1889), teolog
Dr Kurt Schumacher (1895-1952), przywódca i jeden z założycieli Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD)
Jan Szupryczyński (ur. 1934), geograf
Grzegorz Mielcarski -piłkarz grający na pozycji napastnika, reprezentant Polski, komentator meczów piłkarskich.

W Kulm (pruska nazwa miasta) mieszkał wraz ze swą matką do 12 roku życia Max Stirner, wybitny filozof niemiecki

W Chełmnie zmarła Magdalena Mortęska (1554-1631), benedyktynka, ksieni tutejszego klasztoru i reformatorka zakonu benedyktynów, a także autorka dzieł religijnych.

Swoją klinikę w Chełmnie miał Ludwik Rydygier (1850-1920) - chirurg, który przeprowadził tutaj pierwszą na świecie operację resekcji żołądka i udoskonalił wiele narzędzi chirurgicznych.

Na Chełmińskim cmentarzu spoczywa córka Gabriela Narutowicza, Anna. Jest pochowana w alei zakonnic.

[edytuj] Sąsiednie gminy

Chełmno, Kijewo Królewskie, Stolno, Świecie

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Bibliografia

Biskup Marian, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968 [1]
Mansfeld Bogusław, Zespół zabytkowy Chełmna, Warszawa 1983 [2]
Kwiatkowska Eugenia, Chełmno współczesne na tle jego przeszłości, Toruń 1984 [3]
Kałdowski Jerzy, Ratusz w Chełmnie, Toruń 1984 [4]
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Chełmno, Wrocław 1991 [5]

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Chełmno

Mapy: Autopilot | Google Maps | Szukacz | Targeo | Zumi

Zdjęcia satelitarne: Google Maps | Wikimapia | Zumi

Mapa Culm (sektion 2676) (po 1936, skala 1:25 000)
Strona internetowa Chełmna
Chełmno nad Wisłą
Serwis Informacyjny Chełmna

[edytuj] Przypisy

↑ ANTON ENGLERT, WALDEMAR OSSOWSKI ; PODRÓŻ MORSKA WULFSTANA W IX WIEKU. WYNIKI EKSPERYMENTALNEGO REJSU Z HEDEBY DO GDAŃSKA, Pomorania Antiqua, tom XX.
↑ Kujot Stanisław; Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej. cz. 2, Toruń 1904 cz.2/1 cz.2/2