Programowanie

Litwa

Litwa

Lietuvos Respublika
Republika Litewska
Flaga Litwy
 Herb Litwy
Flaga Litwy Herb Litwy
Dewiza: (lit.) Vienybė težydi
(Jedność niech kwitnie)
Hymn: Tautiška Giesmė
(Pieśń narodowa)
Położenie Litwy
Język urzędowy litewski
Język używany litewski, polski, rosyjski
Stolica Wilno
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Valdas Adamkus
Szef rządu premier Gediminas Kirkilas
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe		 120. na świecie
65 200[1] km²
1,35%
Liczba ludności (2007)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narodowości		 127. na świecie
3 369 600[2]
52 osób/km²
Litwini: 83,45%[3]
Polacy: 6,74%[3]
Rosjanie: 6,31%[3]
Niepodległość
- ogłoszona
- uznana		 od ZSRR
11 marca 1990
6 września 1991
Jednostka monetarna lit (LTL)
Strefa czasowa UTC +2 - zima
UTC +3 - lato
Kod ISO 3166 LT
Domena internetowa .lt
Kod samochodowy LT
Kod telefoniczny +370
Mapa Litwy

Litwa (lit. Lietuva, Republika Litewska, Lietuvos Respublika) – państwo w Europie Wschodniej, jedno z państw nadbałtyckich. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim) oraz z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą. Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.

Spis treści

[edytuj] Ustrój polityczny

Zobacz więcej w osobnym artykule: ustrój polityczny Litwy.

Oficjalna nazwa Litwy to Republika Litewska (RL) (lit. Lietuvos Respublika (LR)).

Obowiązuje Konstytucja Republiki Litewskiej która weszła w życie 6 listopada 1992 roku. Zaaprobowana w referendum z 25 października 1992 roku. Litwa jest demokracją semiprezydencką, w której konstytucja gwarantuje trójpodział władz. Władza ustawodawcza spoczywa w rękach jednoizbowego parlamentu (Seimas), władza wykonawcza - prezydenta i rządu, a władzę sądowniczą sprawują niezawisłe sądy (Sąd Najwyższy, Sąd Konstytucyjny oraz Sąd Apelacyjny).

[edytuj] Parlament

Tak jak w pozostałych krajach nadbałtyckich, parlament jest jednoizbowy. Zasiada w nim 141 posłów wybieranych na 4-letnią kadencję. Wybory do parlamentu odbywają się systemem mieszanym, gdzie każdy obywatel ma 2 głosy: jeden oddaje na kandydata ze swojego okręgu (obowiązuje system większościowy), drugi na kandydata z ogólnokrajowej listy (system proporcjonalny).

Litewski Seimas ma dominującą pozycję w systemie politycznym kraju:

[edytuj] Prezydent

Obecny prezydent Litwy Valdas Adamkus podczas wizyty w Waszyngtonie w 1998
Obecny prezydent Litwy Valdas Adamkus podczas wizyty w Waszyngtonie w 1998

[edytuj] Rząd

Rząd kształtowany jest przez kandydata na premiera wskazanego przez Prezydenta i musi uzyskać votum zaufania Seimas Składa się z premiera i ministrów (nie ma wiceministrów ani wicepremiera)i obraduje na posiedzeniach rządu

[edytuj] Współczesna scena polityczna

Wilno, Sejm litewski
Wilno, Sejm litewski

10 października 2004 roku odbyła się pierwsza tura kolejnych wyborów do parlamentu litewskiego (Seimas). Według nieoficjalnych danych w wyborach parlamentarnych w okręgu wielomandatowym (70 miejsc w parlamencie) głosy rozłożyły się następująco:

Akcja Wyborcza Polaków na Litwie uzyskała 3,79% i nie przekroczyła pięcioprocentowego progu wyborczego.

W okręgach jednomandatowych (71 miejsc w parlamencie) w pierwszej turze zostało wyłonionych 5 parlamentarzystów (3 miejsca – Koalicja A. Brazauskasa i A. Paulauskasa, 1 miejsce – Partia Pracy, 1 miejsce – Akcja Wyborcza Polaków na Litwie).

Frekwencja wyborcza wyniosła 46%.

Druga tura, która ostatecznie uformowała parlament litewski (Seimas), odbyła się 24 października 2004 roku.

Zobacz też:

[edytuj] Przestrzeganie praw i swobód

W raporcie „Freedom in the World 2005”, ogłoszonym przez Freedom House, Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne” ze wskaźnikiem 2,0 w 7-stopniowej skali. raport (s. 21)

Wolność prasy i mediów: w raporcie "Freedom of the Press 2004" Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne” na 33 miejscu na 193 (razem z Cyprem i Japonią, tuż przed Francją i Polską) ze wskaźnikiem 18 w 100-stopniowej skali. raport (od s. 18)

[edytuj] Podział administracyjny

Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Litwy.

Terytorium Litwy dzieli się na 10 obwodów (apskritis l.mn. apskritys) podzielonych na 60 gmin (savivaldybė l.mn. savivaldybės).

obwód
(apskritis)		 stolica powierzchnia
(w km²)		 populacja
Podział administracyjny Litwy.
1  kłajpedzki Kłajpeda 5209 386 100
2  kowieński Kowno 8060 702 100
3  mariampolski Mariampol 4463 188 800
4  olicki Olita 5425 188 000
5  poniewieski Poniewież 7881 300 300
6  szawelski Szawle 8540 370 400
7  tauroski Taurogi 4411 134 300
8  telszycki Telsze 4350 180 000
9  uciański Uciana 7201 186 400
10  wileński Wilno 9760 850 700

[edytuj] Geografia

[edytuj] Położenie

Litwa jest krajem położonym pod względem geograficznym w Europie Środkowej (natomiast przez ONZ jest zaliczana do państw Europy Północnej[4]), na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Na terenie Litwy znajduje się geometryczny środek Europy, umiejscowiony 26 kilometrów na północ od Wilna. Ustalili to naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego w 1989 roku. Posiadaniem geograficznego środka Europy na własnym terenie chwalą się też inne państwa europejskie, m.in. Polska.

[edytuj] Granice

[edytuj] Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Litwy:[5]

[edytuj] Warunki naturalne

Ukształtowanie powierzchni nizinne, o rzeźbie polodowcowej, średnia wysokość 99 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m., na Wyżynie Miednickiej. Wybrzeże morskie jest przeważnie niskie i wyrównane, wnętrze kraju zaś nizinne z licznymi formami polodowcowymi. Większa część powierzchni Litwy znalazła się w zasięgu zlodowacenia wałdajskiego. Przeważają równiny moreny dennej, pojeziorno-lodowcowe i sandrowe z wydmami śródlądowymi. W zachodniej części Wysoczyzna Żmudzka (wysokość do 234 m), na południowym-wschodzie (na pograniczu z Białorusią) Pojezierze Litewskie (Wileńskie) rozdzielone dolinami Niemna i jego dopływu Wilii na 3 oddzielne wzniesienia, Sudawskie, Dżukijskie i Auksztockie. Wąski pas pobrzeża nad Zalewem Kurońskim, odgrodzony od Morza Bałtyckiego Mierzeją Kurońską z wielkimi wałami wydm, na południu delta Niemna.

Litwa posiada niewiele własnych bogactw naturalnych – jest zasobna głównie w złoża torfu, żwiru, dolomitu, anhydrytu i bursztynu. Przeważają gleby ubogie darniowo-bielicowe (ok. 1/2 pow. kraju), darniowo-glejowe i bielicowo-bagienne (rędziny 7% i mady 1%). Litwa leży w strefie lasów mieszanych, na ubogich glebach piaszczystych rosną bory sosnowe z sosną zwyczajną, a na glebach żyźniejszych lasy świerkowe ze świerkiem pospolitym z udziałem drzew liściastych lub dąbrowy z dębem szypułkowym, a na południu lasy dębowo-grabowe. Lesistość kraju wynosi 26%, pastwiska zajmują 17% powierzchni. Liczne torfowiska (ponad 6 tys.) zajmują ok. 5% powierzchni kraju, szczególnie rozległe na Wysoczyźnie Żmudzkiej.

[edytuj] Klimat

Klimat umiarkowany ciepły, przejściowy między morskim nad wybrzeżem bałtyckim i o wzrastających ku wschodowi cechach kontynentalnych, występują charakterystyczne silne wiatry i szybkie zmiany pogody. Średnia temperatura w styczniu od –7°C na wschodzie do 0°C na wybrzeżu, w lipcu ok. 17-18°C. Najniższa odnotowana temperatura –43°C, najwyższa 37°C. Opady głównie latem, średnio roczne wynoszą ok. 600–800 mm i więcej, szczególnie w zachodniej części Wysoczyzny Żmudzkiej.

[edytuj] Rzeki i jeziora

Rozwinięta gęsta sieć rzek (na 1 km² przypada 0,4 km rzeki) typu równinnego, wolno płynące, meandrujące o szerokich dolinach. Zasilane są przede wszystkim wodami ze stopionych śniegów, co jest przyczyną gwałtownego wzbierania stanów wód na wiosnę i występowaniem licznych powodzi. Największe rzeki to: Niemen - o długości całkowitej 937 km, natomiast w granicach Litwy 469 km, którego dorzecze zajmuje prawie 70% powierzchni terytorium Litwy - wraz z dopływami: Wilią, Niewiażą, Dubisą oraz górny bieg Windawy. Najdłuższą rzeką płynącą w całości na terytorium Litwy jest rzeka Święta. Na Litwie znajduje się ponad 4 tys. jezior, które zajmują prawie 1,5% powierzchni kraju, najwięcej jezior znajduje się na Nizinie Wilejsko-Żejmiańskiej, głównie pochodzenia polodowcowego. Największe jezioro to Drukšiai (przy granicy z Białorusią), najgłębsze Tauroginie (maksymalna głębokość 60,5 m), najdłuższe (typu rynnowego) to Asveja o długości 30 km.

[edytuj] Najdłuższe rzeki na Litwie:

Według FAO[10] na Litwie są 733 rzeki liczące ponad 10 km długości, które zajmują łącznie 32 601 ha (326,01 km²)[11].

nazwa polska nazwa litewska długość całkowita, w km[5] na obszarze Litwy, w km[5] powierzchnia dorzecza, w km²
Niemen Nemunas 937 475 98 200
Wilia Neris 510 234 25 100
Windawa Venta 346 161 11 800
Szeszupa Šešupė 298 209 6 100
Musza (Lielupe) Mūša (Lielupė) 284 146 5 300[12]
Święta Šventoji 246 246 6 900
Niewiaża Nevėžis 209 209 6 100
Mereczanka Merkys 203 190 4 400
Minia Minija 202 202 3 000

[edytuj] Największe jeziora na Litwie:

Według Statistikos Departamentas na Litwie jest 2830 jezior o powierzchni większej niż 0,5 ha, jeziora w sumie zajmują powierzchnię 880 km²[5]. Według FAO[10] na Litwie jest 2827 jezior o łącznej powierzchni 87 359 ha (873,59 km²) z czego 1589 jest większych od 0,5 ha, które zajmują łącznie 24 434 ha (244,34 km²)[11].

nazwa polska nazwa litewska powierzchnia, w hektarach[5] głębokość, w metrach[5]
Dryświaty Drūkšiai 4479,0 33,3
Dzisna Dysnai 2439,4 6,0
Dusia Dusia 2334,2 31.7
Sartai Sartai 1331,6 22,0
Luodis Luodis 1320,0 16,5
Metelys Metelys 1292,0 15,0
Platelių Platelių 1209,6 46,6
Avilys Avilys 1209,0 13,5
Rekyvos Rėkyvos 1150,9 7,0
Alausas Ãlaušas 1054,0 42,0

[edytuj] Obszary chronione

Zobacz więcej w osobnym artykule: Parki narodowe na Litwie.

Na Litwie jest 5 parków narodowych - Aukštaitijski, Dzukijski, Žemaitijski, Trocki oraz Mierzeja Kurońska, a także 30 rezerwatów przyrody (parków regionalnych, m.in. łabędzie pod ochroną na jeziorze Žuvintas).

Litewski Park Narodowy Aukštaitija, założony został w 1974 roku, jego powierzchnia wynosi ok. 30 tys. ha, ponad 60% obszaru parku zajmują lasy.

Obszary chronione na Litwie zajmują 11,5% powierzchni kraju. Działalność rekreacyjna i gospodarcza na obszarach chronionych jest regulowana. Na Litwie pod ochroną jest 386 zabytków przyrody (drzewa, źródła, kamienie itp.)

[edytuj] Krainy geograficzne

[edytuj] Demografia
Zmiana liczby ludności Litwy w latach 1961-2003 (w tysiącach)
1996 3601,6 2002 3469,1
1997 3575,1 2003 3454,2
1998 3549,3 2004 3435,6
1999 3524,2 2005 3414,3
2000 3499,5 2006 3394,1
2001 3481,3 2007 3384,8
Liczba ludności Litwy w latach 1996-2006 (w tysiącach)[13]
Statystyki demograficzne (2006)[14]
Liczba ludności 3 585 906
Ludność według wieku
0 - 14 lat 15,5%
mężczyźni: 297 271
kobiety: 282 269
15 - 64 lat 69,1%
mężczyźni: 1 206 731
kobiety: 1 264 359
ponad 64 lata 15,5%
mężczyźni: 186 979
kobiety: 359 008
Średnia wieku
całej populacji 38,2 lat
mężczyźni 35,7 lat
kobiety 40,8 lat
Przyrost naturalny -0,3%
Współczynnik urodzeń 8,75 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 10,98 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -0,71 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
15 - 64 lat 0,96 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,52 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 0,89 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
w całej populacji 6,78 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 8,12 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,37 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 74,2 lat
mężczyzn 69,2 lat
kobiet 79,49 lat
Rozrodczość 1,2 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,1% (2001)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 1300 (2003)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS poniżej 200 (2003)

Według ostatniego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 2001 roku, Litwa liczyła 3 483 972 mieszkańców, z czego mężczyzn 1 629 148 (46,76%) a kobiet 1 854 824 (53,24%), stopień urbanizacji społeczeństwa wynosił 66,94%. W czasie wcześniejszego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 1989 roku, liczbę mieszkańców oszacowano na 3 674 800. Litewski Departament Statystyki (Departamentas Statistikos) szacuje liczbę mieszkańców w pierwszym kwartale 2007 roku na 3 384 800. Odnotowywany ujemny przyrost naturalny, i w związku z tym systematyczny spadek liczby ludności począwszy od 1991 roku, jest spowodowany przede wszystkim zmniejszaniem się liczby urodzeń, a w ostatnim czasie - po przystąpieniu Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku - także masową emigracją zarobkową. I tak w 1990 roku odnotowano 56 868 żywych urodzeń i 39 760 zgonów, natomiast w 2001 roku już tylko 31 546 żywych urodzeń i 40 399 zgonów.

[edytuj] Narodowości i grupy etniczne

Litwa jest najbardziej jednolitym narodowościowo państwem spośród wszystkich państw bałtyckich, największą grupą etniczną są Litwini, którzy stanowią ponad 83% ogółu mieszkańców. Znaczące mniejszości narodowe stanowią Polacy (6,7%) i Rosjanie (6,3%).

Polacy są największą mniejszością narodową, skupioną na Wileńszczyźnie, w południowo-wschodniej Litwie (Polacy na Litwie). Rosjanie są skoncentrowani głównie w dwóch miastach, gdzie stanowią znaczące mniejszości, w Wilnie (14%) i w Kłajpedzie (28%).

Według spisu powszechnego z 2001 roku społeczeństwo państwa litewskiego składało się z następujących narodowości i grup etnicznych:

Litwini: 2 907 293 (83,45%)
Polacy: 234 989 (6,74%)
Rosjanie: 219 789 (6,31%)
Białorusini: 42 866 (1,23%)
Ukraińcy: 22 488 (0,65%)
Żydzi: 4007 (0,12%)
Niemcy: 3243 (0,09%)
Tatarzy: 3235 (0,09%)
Łotysze: 2955 (0,08%)
Romowie: 2571 (0,07%)
Ormianie: 1477 (0,04%)
Inni: 6138 (0,18%)
Nie zidentyfikowani: 32 921 (0,94%)


[edytuj] Miasta Litwy

Zobacz więcej w osobnym artykule: Miasta na Litwie.
Lokalizacja miast na Litwie
Kościół św. Anny, Wilno
Wilno
Kościół św. Michała, Kowno
Kowno
Port w Kłajpedziel
Kłajpeda

Na Litwie są 103 miasta (po litewsku - l.poj. miestas; l.mn. miestai). Miasto zostało zdefiniowane przez litewski parlament jako obszar o zwartej zabudowie liczący powyżej 3000 mieszkańców, gdzie dwie trzecie ludności znajduje zatrudnienie poza rolnictwem. Miejscowości które liczą poniżej 3000 mieszkańców ale posiadają historyczne prawa miejskie, również posiadają status miasta. Najstarszym litewskim miastem jest Kłajpeda, która otrzymała prawa miejskie w 1257 roku. Większość litewskich miast to miasta małe, tylko 6 liczy więcej niż 50 tys. mieszkańców a tylko 2 więcej niż 200 tys., z kolei aż 65 ma mniej niż 10 tys. mieszkańców. Największym miastem i stolicą zarazem jest Wilno, liczące ponad 500 tys. mieszkańców. Według spisu ludności z 2001 roku w miastach żyło ok. 66,7% mieszkańców Litwy.

Poniższa tabela przedstawia 10 największych miast Litwy:

   miasto liczba mieszkańców
(2005)		 powierzchnia
(km²)
1 Wilno 540 300 401
2 Kowno 361 300 157
3 Kłajpeda 187 400 98
4 Szawle 129 000 81
5 Poniewież 115 600 52
6 Olita 69 500 40
7 Mariampol 47 700 21
8 Możejki 41 400 14
9 Janów nad Wilią 34 800 40
10 Uciana 33 000 15

[edytuj] Historia

[edytuj] Prehistoria

Najstarsze znaleziska archeologiczne na Litwie pochodzą z XI tysiąclecia p.n.e. i reprezentują kulturę magdaleńską, Bromme, Lyngby, ahrensburską i świderską (IX grupa genetyczna). W IV-III tysiącleciu p.n.e. występowały kultury kundajska i narewska na obszarze od jeziora Ładoga po północną Białoruś, obejmującym tereny dzisiejszej Łotwy i Estonii, sięgającym od zbiegu Wilii i Niemna poza rzekę Pregołę na zachodzie.

W III tysiącleciu p.n.e. na tereny współczesnej Litwy napłynęły ludy mówiące językami ugrofińskimi (VIII grupa genetyczna) (jak współcześni Estończycy, Węgrzy i in.). Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. ze wschodu przybyli Indoeuropejczycy. Niektórzy badacze przyjmują, że właśnie wśród nich należy doszukiwać się przodków Bałtów, a więc także Litwinów. Wiele wskazuje również na to, że Bałtowie mogli przybyć na te tereny w czasie drugiej wielkiej migracji Indoeuropejczyków (ok. XII wiek p.n.e.).

[edytuj] Średniowiecze

Pierwsze wystąpienie nazwy "Litwa" (1009)
Pierwsze wystąpienie nazwy "Litwa" (1009)
"Chrzest Litwy", Jan Matejko
"Chrzest Litwy", Jan Matejko

Pochodzenie nazwy Litwy (Lietuva) nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Przyjmuje się, że pochodzi ona od nazwy rzeki Leita, co oznaczałoby „ludzi znad rzeki”, bądź „kraj nad rzeką”.

Do końca XIII wieku tereny Litwy zamieszkiwały liczne plemiona, które nie tworzyły zwartego organizmu państwowego. Dopiero od XIII wieku związkom plemiennym zaczęli przewodzić książęta – kunigasi – spośród których największe znaczenie mieli Ryngoldowiczowie, których najlepszym przedstawicielem był Mendog (Mindaugas). Ok. 1235 roku, pod wpływem zagrożenia najpierw ze strony zakonu kawalerów mieczowych (od 1202), a następnie zakonu krzyżackiego (od 1237 roku), Mendog zjednoczył litewskie plemiona i skupił władze w jednym ręku. W 1251 roku pod naciskiem zakonów, Mendog przyjął chrzest, a w 1253 otrzymał od papieża koronę i koronował się w Nowogródku jako jeden z dwóch w historii królów Litwy[15]. Jednak, mimo koronacji, Litwa nie została uznana za królestwo. Mendog z powodzeniem walczył z sąsiadami tj. z Krzyżakami, Tatarami, Polską i Rusią. W 1261 porzucił chrześcijaństwo. Panowanie Mendoga zakończyło się gwałtownie w 1263 roku zabójstwem władcy. Po śmierci Mendoga państwo litewskie rozpadło się.

Mendoga godnie zastąpił w 1315 r. Giedymin (Gediminas), który rządził przez ponad 20 lat. Skuteczne rządy doprowadziły do umocnienia się państwa i dobrych stosunków z Królestwem Polskim (np. żoną Kazimierza Wielkiego była córka Giedymina, Aldona, która na chrzcie przyjęła imię Anna).

Olgierd i Kiejstut: synowie Giedymina, sprawowali rządy od 1344. W 1377 śmierć Olgierda, jednego z największych średniowiecznych polityków. Litwa znalazła się w trudnej sytuacji, ze względu na częste najazdy Krzyżaków.

Po śmierci Kiejstuta władzę obejmuje syn Olgierda, Jagiełło (Jogaila). Wchodząc w sojusz z Polską, Jagiełło godzi się pojąć za żonę Jadwigę Andegaweńską i zostać królem Polski. Podpisuje w 1385 roku akt w Krewie, na mocy którego zobowiązuje się przyjąć chrzest od Korony, objąć chrystianizacją Litwę (co też rozpoczął w 1387), a także według niektórych źródeł włączyć Litwę do Polski (łac. applicare). po zawarciu unii władztwo w Wielkim Księstwie objąć mieli polscy starostowie.

Zmiany terytorialne Litwy od XII wieku do czasów współczesnych
Zmiany terytorialne Litwy od XII wieku do czasów współczesnych

Witold książę litewski, syn Kiejstuta, odzyskuje ojcowiznę i od 1392 r., na mocy ugody w Ostrowie z ramienia Jagiełły otrzymuje w zarząd całe Wielkie Księstwo Litewskie, usuwając tym samym z tych terenów polskich namiestników. W związku z klęskami jego polityki niezależności od Korony i zagrożeniem zewnętrznym państwa, zawiera z Jagiełłą umowę wileńsko-radomską (1400-1401), na mocy której zostaje dożywotnim władcą Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także uznaje się za wasala Polski.

15 lipca 1410 roku pod Grunwaldem (Žalgiris) ma miejsce jedna z największych bitew europejskiego średniowiecza, w wyniku której rozgromiona zostaje doszczętnie cała armia krzyżacka, wspierana przez znamienitych rycerzy z całej Europy. Jest to jedno z największych zwycięstw militarnych w historii Polski i Litwy.

2 października 1413 została zawarta Unia horodelska która wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie, wspólne sejmy i zjazdy polsko-litewskie, urzędy wojewodów i kasztelanów na Litwie, a litewską szlachtę katolicką zrównała w prawach z polskimi rodami. Po tej unii Litwa staje się niezależnym politycznie państwem, na czele którego zasiada wielki książę. Pierwszym wielkim księciem był Witold, a każdy następny miał być wybierany w porozumieniu Litwinów z Polakami. Litwa zobowiązała się też do niezawierania sojuszów z wrogami Polski.

Wielki książę Witold (Vytautas) zmarł w Trokach w 1430 roku, pochowano go w katedrze wileńskiej, a okres jego panowania uznano za najświetniejszy w dziejach Litwy. Pozostawił rozległe, choć niespójne państwo, rozciągające się od Bałtyku po Morze Czarne, na wschodzie graniczące z Moskwą.

[edytuj] Rzeczpospolita Obojga Narodów

Litwa w granicach Rzeczypospolitej w roku 1600.
Litwa w granicach Rzeczypospolitej w roku 1600.

W 1569 r. podpisano dokument (Unia lubelska) powołujący do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Powstałe państwo miało charakter federalny, ale Litwa była w nim krajem drugorzędnym.

Na początku XVI wieku na Litwie, podobnie jak w całej Europie, pojawiła się idea reformacji. Pierwszymi protestantami na Litwie byli luteranie. W roku 1569 sprowadzono na Litwę jezuitów, by walczyli z reformacją. Już w następnym roku założyli oni w Wilnie kolegium, które w 1579 r. Stefan Batory przekształca w akademię – pierwszy uniwersytet w Europie Wschodniej.

XVII i XVIII wiek upłynęły Litwie pod znakiem wojen, w wyniku których Litwa stopniowo traciła swoje terytoria. Wojna z Moskwą, powstanie Chmielnickiego, najazd Szwedów, podpisanie przez hetmana Janusza Radziwiłła w Kiejdanach unii ze Szwedami, zerwanie traktatów z Polską i uznanie w niej Karola X Gustawa za władcę zwierzchniego Litwy (Janusz Radziwiłł liczył, że sam zostanie władcą litewskim).

Kolejne wieki nie przyniosły Litwie dobrych czasów. Klęski żywiołowe, głód, zarazy, wojny domowe, wojna północna między Szwecją i Rosją, pustoszyły terytorium Litwy. Po ziemie osłabionej Rzeczypospolitej Obojga Narodów sięgnęli wreszcie sąsiedzi. W 1772 r. miał miejsce pierwszy rozbiór, w 1793 i 1795 kolejne dwa, po upadku powstania kościuszkowskiego, Litwa zostaje ostatecznie podzielona pomiędzy Rosję (Auksztota i Żmudź) i Prusy (Suwalszczyzna).

W 1812 roku – wkroczenie wojsk napoleońskich, reaktywowano Wielkie Księstwo Litewskie. Po klęsce Napoleona, Żmudź i Wileńszczyzna przydzielona zostaje na kongresie wiedeńskim (1815) do Rosji. Suwalszczyzna (przydzielona przez Napoleona do Księstwa Warszawskiego jest częścią Królestwa Polskiego.

Po wojnie rosyjsko-napoleońskiej powstaje: Towarzystwo Filomatów, Towarzystwo Filaretów i Towarzystwo Szubrawców – organizacje stawiające sobie za cel poprawę sytuacji społecznej. Nie działają jednak one długo, bo do 1823 roku.

Do powstania listopadowego Litwa przyłącza się dopiero w marcu 1831 r. Po upadku powstania, na Litwę spadają srogie kary, m.in. zlikwidowano Uniwersytet Wileński, zamknięto klasztory i szkoły, nastąpiły zsyłki ludności w głąb Rosji. Powstanie styczniowe (1863) przyczyniło się do nasilenia represji wobec mieszkańców, zaczęto rusyfikować wsie i miasta na niebywałą skalę. Litwini jednak pod wpływem patriotycznych głosów dawali odpór rusyfikacyjnym zabiegom urzędników carskich. W 1883 r. zaczęto wydawać pierwsze litewskie czasopismo „Aušra” (jutrzenka), potem kolejne: „Šviesa” (światło), „Varpas” (dzwon) i „Ūkininkas” (rolnik).

[edytuj] XX wiek

[edytuj] I wojna światowa

Z wybuchem I wojny światowej wiązano nadzieje, na odzyskanie niepodległości, jednak od 1915 Litwa znalazła się pod okupacją niemiecką. We wrześniu 1917 roku w Wilnie wybrano Radę Litewską tzw. Tarybę. 16 lutego 1918 r. Taryba ogłasza niepodległość i powstanie niepodległej Litwy, w rzeczywistości częściowo uzależnionej od Niemiec, dzień ten jest obchodzony, jako Dzień Odzyskania Niepodległości.

Taryba powołała rząd, przeciw któremu wystąpiła Komunistyczna Partia Litwy, która stworzyła Tymczasowy Rząd Robotniczo-Włościański, a po wkroczeniu na Litwę Armii Czerwonej w następnym roku ogłosiła powstanie Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej. Już następnego miesiąca wojska Taryby, wspierane przez armię niemiecką, przystąpiły do kontrofensywy, a Wilno zajęło Wojsko Polskie. Ostatecznie władzę nad Litwą przejęła Taryba. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej Rosjanie zwrócili Litwie Wilno.

W 1920 roku gen. Lucjan Żeligowski, z polecenia naczelnego wodza, Józefa Piłsudskiego, wraz z dywizją litewsko-białoruską złożoną z Polaków pochodzących z Wileńszczyzny, wkracza na Litwę i zajmuje Wilno. Gen. Żeligowski tworzy wówczas Litwę Środkową. Dnia 20 lutego 1922 r. Sejm Wileński wydaje deklaracje o połączeniu Litwy Środkowej z Polską.

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] II wojna światowa

Godło Litewskiej SRR
Godło Litewskiej SRR

23 sierpnia 1939 r. III Rzesza i Związek Radziecki zawarły tajny układ (pakt Ribbentrop-Mołotow), który umieszczał Litwę w niemieckiej strefie wpływów. Po pokonaniu Polski przez Niemcy i Rosję w kampanii wrześniowej, Sowieci oddali zajęte Wilno Litwinom. Ostatecznie ponieważ armie niemieckie znacznie przekroczyły na wschodzie ustaloną linię podziału Polski na Wiśle i Sanie, w ramach rekompensaty Hitler oddał Litwę w rosyjską strefę wpływów Związkowi Radzieckiemu. Dokonując licznych prowokacji granicznych 1940 ZSRR wysunął wobec Litwinów ultimatum, żądając utworzenia baz sowieckich na terytorium republiki. 15 czerwca 1940 150 tysięczna armia radziecka rozpoczęła okupację Litwy. Kilkanaście dni przed wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej, rozpoczęto deportacje 35 tysięcy ludności na Syberię.

Okupacja niemiecka, dawała Litwie stosunkowo dużo wolności i praw. Część Litwinów służyła w formacjach wojskowych związanych z armią niemiecką (Szaulisi). Latem 1944 r. Armia Czerwona wyparła Niemców i przywróciła władzę radziecką, z którą do 1952 r. walczyły litewskie oddziały partyzanckie. Rządy Stalina przyczyniły się do kolejnych represji i wysiedleń na masową skalę.

[edytuj] Czasy współczesne

Były prezydent Litwy Algirdas Brazauskas
Były prezydent Litwy Algirdas Brazauskas

Pod koniec lat 80 rozpoczął się nowy okres odrodzenia narodowego na Litwie. Organizowano masowe demonstracje pod hasłem przywrócenia niepodległości, m.in. tzw. bałtycki łańcuch, żywy łańcuch, który połączył trzy kraje bałtyckie. 11 marca 1990 r. Litwa ogłosiła deklarację niepodległości, na co stanowczo zareagował Związek Radziecki wprowadzając na ulice Wilna czołgi. 13 stycznia 1991 nastąpił szturm rosyjski na wieżę telewizyjną. Sowieci zabili 15 bezbronnych cywilów, a 700 zostało rannych. Jednak Litwini dopięli swego i 17 września 1991 roku zostali przyjęci w poczet członków ONZ, a rok później odbyły się pierwsze wolne wybory do sejmu.

W wyborach parlamentarnych w 1993 roku zwycięstwo wyborcze odnieśli przedstawiciele postkomunistycznej Litewskiej Demokratycznej Partii Pracy z Algirdasem Brazauskasem na czele, która dążyła do nawiązania dobrych stosunków gospodarczych z Rosją i Ukrainą. W tym samym roku Brazauskas zostaje prezydentem. W 1994 roku Litwa, podczas wizyty Lecha Wałęsy w Wilnie, podpisała z Polską układ o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy. W 1998 prezydentem Litwy został Valdas Adamkus. W tym samym roku wileński parlament powierzył stanowisko premiera Gediminasowi Vagnoriusowi, w maju 1999 premierem został konserwatysta Rolandas Paksas, który został zastąpiony na stanowisku w listopadzie 1999 roku przez Andriusa Kubiliusa. W 2000 roku premierem został A. Brazauskas. W wyborach prezydenckich w styczniu 2003 zwyciężył R. Paksas, który jednak w 2004 został usunięty ze stanowiska ze względu na ujawnione powiązania z rosyjskimi strukturami gospodarczymi i przestępczymi, które uczestniczyły w finansowaniu jego kampanii wyborczej. W wyniku rozpisanych ponownie wyborów, na fotel prezydenta powrócił w czerwcu 2004 Adamkus.

W marcu 2004 Litwa stała się członkiem NATO. 1 maja 2004 Litwa wraz z 9 innymi krajami przyjęła członkostwo Unii Europejskiej. W przeprowadzonych w tym samym roku wyborach parlamentarnych zwycięstwo odniosła populistyczna Partia Pracy, kierowana przez rosyjskiego biznesmena Wiktora Uspaskicha, który przyjął litewskie obywatelstwo. W czerwcu 2005 został oskarżony o kłamstwo odnośnie wyższego wykształcenia, co stało się bezpośrednią przyczyną jego dymisji z funkcji ministra gospodarki i rezygnacji z mandatu posła. W grudniu 2005 Sąd Najwyższy uniewinnił R. Paksasa, nie uchylił jednak impeachmentu. W czerwcu 2006 wybuchł kolejny skandal – władze ujawniły, że prowadzą śledztwo w sprawie podejrzeń, iż Partia Pracy powstała za pieniądze rosyjskich służb specjalnych. Premier Algirdas Brazauskas i jego rząd podali się do dymisji.

[edytuj] Gospodarka

[edytuj] Litwa w rankingach

1) Produkt krajowy brutto (World Factbook, 2004)

  • PKB: 45,23 mld USD
  • PKB na jednego mieszkańca (2006r.): 16 300 USD (wg parytetu siły nabywczej) (Polska 15 800 USD)
  • Wzrost PKB: 6,6%.
  • Struktura PKB: udział rolnictwa wynosi 6,1%, przemysłu 33,4%, usług 60,5%.

2) Wskaźnik Jakości Życia 2004 (Quality of Life Index, The Economist): 63 miejsce na 111 (Rosja 105., Polska 48., Białoruś 100., Łotwa 66.). Ranking

3) Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation i The Wall Street Journal): podobnie jak większość "starej" UE, Litwa została zakwalifikowana do grupy państw o "w zasadzie wolnej gospodarce" i zajęła 23 miejsce. Rosja 124., Polska 41., Białoruś 143., Łotwa 28, Estonia 4. Ranking (od s. 9), mapa wolności gospodarczej.

4) Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki: 36 miejsce w rankingu 104 państw (Rosja 70., Polska 60., Estonia 20). Światowe Forum Ekonomiczne: Światowy Raport Konkurencyjności 2004-2005

5) Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004 (Corruption Perceptions Index 2004, Transparency International): 44. miejsce na 146, razem z Kuwejtem i RPA (Rosja 90., Polska 67., Białoruś 74., Łotwa 57., Estonia 31.) Ranking.

6) Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2004 Human Development Index), stosowany przez Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych: Litwa zajęła 41 miejsce (na 177) w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Sąsiedzi Litwy zajęli lokaty: Rosja 57., Polska 37., Białoruś 62., Łotwa 50.


7) Wzrost produkcji przemysłowej w 2004: 12%

8) Inflacja (2004): 1,1%

9) Stopa bezrobocia (2004): 8%.

[edytuj] Kultura i święta

Regiony etnograficzne Litwy
Regiony etnograficzne Litwy

[edytuj] Regiony etnograficzne

Litwa to nieduży kraj, dlatego regiony etnograficzne są dosyć podobne, mimo tego łatwo można odróżnić pięć:

[edytuj] Święta na Litwie

[edytuj] Święta państwowe

Źródło: Kodeks pracy Republiki Litewskiej("Lietuvos Respublikos darbokodeksas")

[edytuj] Święta narodowe i religijne

Litwa jest jedynym krajem katolickim spośród byłych republik ZSRR.

[edytuj] Inne (nie tradycyjne) święta obchodzone na Litwie

[edytuj] Galeria fotografii

Wilno

Kowno

Kłajpeda

Troki

Wilno Ostra Brama

Zamek w Trokach

Krajobraz Litwy

Wilno

[edytuj] Zobacz też

Commons
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Litwa
Wikinews
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Litwy


[edytuj] Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. ↑ Dane za CIA The World Factbook [1]. Inne źródła podają także powierzchnię 65 303 km² np. Ambasada Republiki Litewskiej w Polsce [2].
  2. ↑ Dane za Statistikos Departamentas na listopad 2007 roku [3], CIA The World Factbook szacuje liczbę mieszkańców Litwy w lipcu 2007 na ok. 3 575 000 [4], World Gazetteer szacuje liczbę mieszkańców Litwy w 2007 na ok. 3 404 000 [5].
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Statistikos Departamentas http://www.stat.gov.lt/en/pages/view/?id=1731
  4. ↑ http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Statistikos Departamentas http://www.stat.gov.lt/en/pages/view/?id=1360
  6. ↑ Spotkać się można również z długością szacowaną na 99 km.
  7. ↑ Dane dotyczące granic lądowych nie są ostateczne, gdyż nie jest zakończona demarkacja granic. W związku z tym dane pochodzące z różnych źródeł mogą się diametralnie różnić.
  8. ↑ Dane za Statistikos Departamentos [6]. CIA The World Factbook [7] podaje długość na 1613. Spotkać się można również z długością szacowaną na 1273 km.
  9. ↑ Dane za Statistikos Departamentos [8]. CIA The World Factbook [9] podaje długości granic odpowiednio: